Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Szczecinie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie następującym:

Przewodniczący:	Sędzia SA Jolanta Hawryszko
Protokolant:	st. sekr. sąd. Edyta Rakowska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2025 r. w S.

sprawy W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.

o prawo do rekompensaty

na skutek apelacji ubezpieczonego

od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 18 czerwca 2024 r., sygn. akt VI U 1313/23

oddala apelację.

SSA Jolanta Hawryszko

Sygn. akt III AUa 394/24

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. decyzją z dnia 1 sierpnia 2023 r. odmówił W. K. ustalenia wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że z przedłożonych przez ubezpieczonego dokumentów wynika, że do dnia 31 grudnia 2008 r. udowodnił wyłącznie 7 lat, 10 miesięcy i 3 dni pracy w szczególnych warunkach, wobec czego brak było podstaw prawnych do ustalenia wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty.

Ubezpieczony złożył odwołanie od powyższej decyzji wskazując, iż posiada wymagany staż pracy w szczególnych warunkach i domagając się zaliczenia do pracy w warunkach szczególnych całego okresu pracy w (...), tj. od 10 września 1973 r. do 5 stycznia 1987 r. oraz całego okresu zatrudnienia w (...) w K., tj. od 6 stycznia 1987 r. do 9 czerwca 1995 r.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie w całości, wskazując że do okresów pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze nie uwzględnił okresów: wyłączenia wnioskodawcy od zajęć służbowych na (...) na czas trwania studiów, czynnej służby wojskowej, urlopów bezpłatnych i zwolnienia lekarskiego.

Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 18 czerwca 2024 r. oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony W. K., ur. (...), decyzją z 3 lutego 2020 r. otrzymał zaliczkę na poczet przysługującej od 13 stycznia 2020 r. emerytury, tj. przysługującej od osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i zawiesił jej wypłatę z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia przez ubezpieczonego. Kolejną decyzją z 4 maja 2021 r. organ ustalił i podjął wypłatę emerytury od 1 kwietnia 2021 r., tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. W dniu 8 sierpnia 2023 r. ubezpieczony wniósł o ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty z tytułu pracy szczególnych warunkach. Ustalając prawo do wnioskowanego świadczenia organ rentowy uznał za udowodniony staż pracy w warunkach szczególnych w łącznym wymiarze 7 lat, 10 miesięcy i 3 dni z tytułu zatrudnienia: w (...) od 10 września 1973 r. do 13 października 1974 r., od 1 listopada 1978 r. do 2 stycznia 1979 r., od 1 stycznia 1980 r. do 8 kwietnia 1980 r. oraz w (...) od 6 stycznia 1987 r. do 11 maja 1993 r. Natomiast do okresów pracy w warunkach szczególnych organ rentowy nie uwzględnił okresów: od 14 października 1974 r. do 31 października 1978 r., tj. okresu wyłączenia wnioskodawcy od zajęć służbowych na czas trwania studiów wyższych; od 3 stycznia 1979 r. do 31 grudnia 1979 r., tj. okresu czynnej służby wojskowej celem odbycia przeszkolenia wojskowego w Wojsku Polskim w (...); od 8 kwietnia 1980 r. do 5 stycznia 1987 r ., tj. okresu urlopu bezpłatnego udzielonego na czas zatrudnienia i pełnienia funkcji z wyboru Komendanta (...) Związku (...) i następnie zastępcy Komendanta (...) Związku (...); od 12 maja 1993 r. do 31 maja 1995 r., tj. okresu urlopu bezpłatnego; od 1 czerwca 1995 r. do 9 czerwca 1995 r., tj. okresu przebywania na zwolnieniu lekarskim.

W okresie od 10 września 1973 r. do 5 stycznia 1987 r. ubezpieczony był zatrudniony stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w (...) Państwowych Magazynie (...), na stanowiskach magazyniera i referendarza. W trakcie zatrudnienia w powyższym zakładzie ubezpieczony: w okresie od 14 października 1974 r. do 31 października 1978 r. zwolniony był przez pracodawcę od zajęć służbowych na czas trwania studiów wyższych na Wydziale (...) Ekonomicznym (...). W czasie trwania tego zwolnienia ubezpieczony utracił prawo do wynagrodzenia, ale zachował prawo do kolejowej opieki lekarskiej i ulg przejazdowych. W okresie od 3 stycznia 1979 r. do 31 grudnia 1979 r. przeszedł długotrwałe przeszkolenie wojskowe w Wojsku Polskim w (...). W okresie od 8 kwietnia 1980 r. do 5 stycznia 1987 r. korzystał z urlopu bezpłatnego, udzielonego na czas zatrudnienia i pełnienia funkcji z wyboru Komendanta (...) Związku (...) i następnie zastępcy Komendanta (...) Związku (...). W okresie od 6 stycznia 1987 r. do 9 czerwca 1995 r. ubezpieczony był zatrudniony w (...) S.A. w K. stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jako członek załogi tego statku pracował na stanowisku młodszego stewarda. W trakcie zatrudnienia w powyższym zakładzie ubezpieczony: w okresie od 12 maja 1993 r. do 31 maja 1995 r. korzystał z urlopu bezpłatnego; w okresie od 1 czerwca 1995 r. do 9 czerwca 1995 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim i korzystał z zasiłku chorobowego.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił odwołania, wskazując w pierwszej kolejności, iż kwestią sporną było osiągnięcie przez ubezpieczonego do dnia 1 stycznia 2009 r., co najmniej 15-letniego stażu pracy w szczególnych warunkach. Jak podkreślił Sąd pierwszej instancji, celem rekompensaty jest złagodzenie skutków utraty możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach. Nie polega ona jednak na stworzeniu możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej, ale na odpowiednim zwiększeniu podstawy wymiaru emerytury z FUS, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego. Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Stosownie zaś do ust. 2 cytowanego wyżej art. 21 prawo do rekompensaty nie przysługuje osobom, które mają ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych.

Sąd Okręgowy wskazał, że rekompensata jest adresowana wyłącznie do ubezpieczonych objętych systemem emerytalnym zdefiniowanej składki, którzy przed osiągnięciem podstawowego wieku emerytalnego nie nabyli prawa do emerytury z FUS obliczonej według formuły zdefiniowanego świadczenia. Jedynie więc nabycie prawa do wcześniejszej emerytury stanowi przesłankę negatywną przyznania prawa do rekompensaty, natomiast nabycie prawa do emerytury na zasadach ogólnych nie wpływa w żaden sposób na uprawnienia do rekompensaty. Bezspornie ubezpieczony nabył prawo do tzw. powszechnej emerytury i nie nabył prawa do emerytury tzw. wcześniejszej. Z tego względu spór sprowadzał się do ustalenia, czy ubezpieczony posiada 15 lat stażu pracy w szczególnych warunkach, do 1 stycznia 2009 r.

Sąd Okręgowy wskazał, że w zakresie rekompensaty art. 21 ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych posługując się pojęciem okresu pracy w warunkach szczególnych odsyła do przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a ta w art. 32 ust 4 odsyła do przepisów dotychczasowych, czyli przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W powołanym Rozporządzeniu zawarte są definicje zarówno pojęcia zatrudnienia, jak i pracy w warunkach szczególnych. Za okres zatrudnienia uważa się okres liczony łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do okresu zatrudnienia - § 3, natomiast okresami pracy są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy -§ 2. Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. zostało wydane z upoważnienia i w ramach delegacji ustawowej, zawartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. W słowniku zawartym w art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o z.e.p., zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl Kodeksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy. W tym kontekście należy również odczytywać przepisy Rozporządzenia Rady Ministrów, które w § 2 ust. 1 wskazuje, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, a przy ustalaniu tych okresów pracy, uwzględnia się także okresy takiej pracy wykonywanej przed dniem wejścia w życie rozporządzenia - § 19 ust. 1. Natomiast § 4 w ust. 1 pkt 3 przewiduje, że pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, nabywa prawo do emerytury, jeżeli ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

W ocenie Sądu Okręgowego, organ rentowy prawidłowo nie uwzględnił do stażu pracy warunkach szczególnych okresów urlopów bezpłatnych. Zgodnie z art. 5 w zw. z art. 6 i art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy składkowe i okresy nieskładkowe, z tym, że enumeratywne wyliczenie okresów składkowych zawiera art. 6, zaś okresów nieskładkowych art. 7 ustawy emerytalnej. Urlop bezpłatny jest przerwą w wykonywaniu pracy, podczas której zawieszeniu ulegają wszystkie prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika względem siebie. Przede wszystkim obowiązek wykonywania pracy oraz obowiązek wypłaty wynagrodzenia, ale również podczas tego okresu pracodawca nie odprowadza za takiego pracownika składek na ubezpieczenie społeczne. Z tego też względu poza ściśle określonymi wyjątkami – tj. m.in. sytuacją, gdy w czasie udzielonego pracownikowi urlopu bezpłatnego, wykonuje on na rzecz innego pracodawcy pracę w warunkach szczególnych - okres urlopu bezpłatnego nie jest ani okresem składkowym ani nieskładkowym, dlatego nie jest wliczany zarówno do ogólnego stażu pracy, jak i do pracy w szczególnych warunkach. W konsekwencji okresy urlopu bezpłatnego nie są wliczane do okresów ubezpieczenia. Praca wykonywana przez ubezpieczonego w trakcie urlopu bezpłatnego na stanowisku Komendanta (...) Związku (...) i następnie zastępcy Komendanta (...) Związku (...), nie byłą pracą w warunkach szczególnych, wymienioną w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Praca w szczególnych warunkach to bowiem praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Podobnie do wymaganego stażu pracy w warunkach szczególnych nie mógł zostać uwzględniony okres przebywania wnioskodawcy na zwolnieniu lekarskim. Możliwości tej sprzeciwia się art. 32 ust. 1a ustawy emerytalnej oraz § 2 ust. 1 cytowanego powyżej rozporządzenia, gdyż chodzi tylko o faktycznie przepracowane (stale i w pełnym wymiarze) okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach. Nie jest także możliwe uwzględnienie okresu przeszkolenia wojskowego w Wojsku Polskim w (...) w okresie od 3 stycznia 1979 r. do 31 grudnia 1979 r. do stażu pracy w szczególnych warunkach. W świetle ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia. Natomiast ubezpieczony przed powołaniem do przeszkolenia wojskowego, jak i po jego odbyciu, pracował na stanowiskach magazyniera i referendarza, a zatem nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach. Praca na powyższych stanowiskach nie jest bowiem wymieniona w przepisach powołanego rozporządzenia, które ściśle określa rodzaje prac wykonywanych w warunkach szczególnych.

Apelację od wyroku złożył ubezpieczony, zaskarżając rozstrzygnięcie w całości i zarzucając mu:

I. naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przeprowadzenie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w sposób przekraczający zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez dokonanie tej oceny w sposób niewszechstronny i sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego, czego konsekwencją było chybione ustalenie przez Sąd I instancji, iż:

- W. K. w dniu 8 sierpnia 2023 r. złożył wniosek o ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, podczas gdy prawidłowa analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wprost wskazuje, że wniosek skarżącego datowany był na dzień 30 czerwca 2023 r.;

- skarżący do dnia 5 stycznia 1987 r. był zatrudniony i pełnił funkcję z wyboru w Hufcu i Chorągwi Związku (...) podczas gdy w rzeczywistości, zgodnie ze świadectwem pracy pozyskanym z (...), zatrudnienie to ustało z końcem 1986 r. (dokładnie 31 grudnia 1986 r.), zaś skarżący po tej dacie stawił się do pracy na kolei, gdzie zatrudnienie ostatecznie ustało dopiero w dniu 5 stycznia 1987 r., co oznacza, iż okres korzystania z urlopu bezpłatnego w związku zatrudnieniem i pełnieniem funkcji z wyboru w Hufcu i Chorągwi Związku (...) trwał do końca 1986 roku, a nie do 5 stycznia 1987 r.;

- okres odbywania studiów wyższych należy traktować jako okres, podczas którego zawieszeniu uległy wszystkie prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika względem siebie, podczas gdy prawidłowa analiza zebranego materiału dowodowego w sprawie, w szczególności uprawnienia jakie w takcie studiów wyższych zachował pracownik oraz fakt otrzymywania od pracodawcy stypendium prowadzi do wniosku, że okres odbywania studiów wyższych należy traktować jako okres równorzędny z zatrudnieniem na kolei;

II. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na treść orzeczenia, tj.:

1. § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) w zw. z art. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolei i ich rodzin oraz art. 5 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin poprzez ich całkowite pominięcie przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy, i niezasadnym oparciu się przez Sąd pierwszej instancji na art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin oraz § 2 ust 1 przywołanego rozporządzenia, co doprowadziło do pominięcia przez Sąd pierwszej instancji szczególnych regulacji dotyczących pracowników zatrudnionych na kolei, wskazanych w wymienionym rozporządzeniu, i traktowania wykonywania przez tychże pracowników pracy w szczególnych warunkach (co zresztą zostało przez ZUS za takową prace uznane), niezależnie od zajmowanego przez nich stanowiska;

2. art. 4 pkt 3 lit d ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin oraz art. 7 pkt 5 lit d ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 roku o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin w zw. z § 3 ust 1 pkt 5 i § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad udzielania bezpłatnych urlopów pracownikom powołanym do pełnienia z wyboru funkcji w organizacjach społecznych poprzez całkowite pominięcie przywołanych przepisów i oparciu się na art. 5 w zw. z art. 6 i art. 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, i w konsekwencji niezasadne uznanie, iż okres przebywania skarżącego na urlopie bezpłatnym w związku z podjęciem zatrudnienia z wyboru w Związku (...) nie może być uznany za okres zatrudnienia w warunkach szczególnych podczas gdy zgodnie z przywołanymi przepisami pracownikowi, który po bezpłatnym urlopie udzielonym na wniosek Federacji (...) i wchodzących w jej skład organizacji młodzieżowych, stawi się do pracy, okres bezpłatnego urlopu wlicza się do okresu pracy w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem w danym zakładzie pracy, a co więcej z przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin wynika, iż okres zatrudnienia na czas pełnienia funkcji z wyboru należy traktować jako okres równorzędny do zatrudnienia na kolei;

3. § 4 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze poprzez niezasadne uznanie w realiach niniejszej sprawy, że skarżący po odbyciu służby wojskowej nie podjął się zatrudnienia w warunkach szczególnych bowiem pracował na stanowiskach magazyniera i referendarza, podczas gdy wymieniony przepis rozporządzenia stanowi szczególną podstawę do uznawania pracowników zatrudnionych na kolei jako zatrudnionych w szczególnych warunkach, a co za tym idzie należy uznać, iż powrót W. K. do zatrudnienia w (...) po ustaniu służby wojskowej winien być uwzględniany do stażu pracy w szczególnych warunkach (szczególnie, że nawet organ emerytalno - rentowy uwzględnił okres poprzedzający odbycie przeszkolenia wojskowego oraz okres po jego ustaniu do 4 kwietnia 1980 r. jako pracę w szczególnych warunkach).

Apelujący wniósł o zmianę decyzji organu rentowego i uwzględnienie 15-letniego stażu pracy skarżącego w warunkach szczególnych i w konsekwencji ustalenie wysokości emerytury z uwzględnieniem rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa prawnego pozwanego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny rozważył sprawę i uznał, że apelacja jest niezasadna.

Analiza zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego, w tym podniesionych zarzutów apelacyjnych, doprowadziła Sąd Apelacyjny do wniosku, że wyrok Sądu Okręgowego odpowiada prawu, jednak wymaga korekty i uzupełnienia w zakresie oceny prawnej zatrudnienia ubezpieczonego w (...) w kontekście wykonywania pracy w warunkach szczególnych.

Na wstępie, należy wskazać, że przebieg zatrudnienia ubezpieczonego był następujący:

Okres zatrudnienia	Okresy uznane	Stanowisko	Długość okresu
10.09.1973 – 13.10.1974	Niesporny ZUS	magazynier ( (...))	1 l., 1 m., 3 d.
14.10.1974 – 31.10.1978	sporny	magazynier – urlop na studia	4 l., 0 m., 18 d.
01.11.1978 – 02.01.1979	Niesporny ZUS	referendarz ( (...))	0 l., 2 m., 2 d.
03.01.1979 – 31.12.1979	Sporny	przeszkolenie wojskowe	0 l., 12 m., 2 d.
01.01.1980 – 08.04.1980	Niesporny ZUS	referendarz ( (...))	0 l., 3 m., 8 d.
08.04.1980 – 05.01.1987	sporny	urlop bezpłatny – funkcja komendanta (...)	6 l., 9 m., 3 d.
06.01.1987 – 11.05.1993	Niesporny ZUS	młodszy steward ( (...))	6 l., 4 m., 7 d.
12.05.1993 – 31.05.1995	sporny	urlop bezpłatny ( (...))	2 l., 0 m., 19 d.
01.06.1995 – 09.06.1995	sporny	zwolnienie lekarskie ( (...))	0 l., 0 m., 8 d.

Na etapie postępowania drugoinstancyjnego spór w sprawie sprowadzał się do spełnienia przez ubezpieczonego przesłanki 15 lat pracy w warunkach szczególnych, co stosownie do treści art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, warunkowało przyznanie prawa do rekompensaty. Organ rentowy uznał jedynie część zatrudnienia w (...) ( (...)) oraz zatrudnienie w (...) ((...)), wykluczając okresy: studiów, przeszkolenia wojskowego, urlopu bezpłatnego ( (...)) oraz zwolnienia lekarskiego. Kluczowe znaczenie miała zatem kwalifikacja pracy w (...) jako wykonywanej w warunkach szczególnych.

W ocenie Sądu Odwoławczego jedyny okres pracy ubezpieczonego w warunkach szczególnych to zatrudnienie w (...) (z wyłączeniem urlopu bezpłatnego) – 6 lat 3 miesiące i 20 dni.

Sąd Apelacyjny odmówił uznania pracy w (...) Państwowych Magazynie (...), w okresie od 10.09.1973 r. do 5.01.1987r., za pracę w warunkach szczególnych. Ocena tak organu, jak i Sądu I instancji była w tej mierze nielogiczna i niekonsekwentna. Uznano bowiem pracę ubezpieczonego w (...) w Magazynie (...) za pracę w warunkach szczególnych do czasu podjęcia służby wojskowej 3 stycznia 1979 r. (z wyłączeniem czasu trwania studiów). Samej zaś służby wojskowej nie zaliczono do pracy w warunkach szczególnych z uwagi na powrót ubezpieczonego do pracy, po odbyciu służby wojskowej, na stanowisko magazyniera i referendarza, które to prace nie mogą być uznane za świadczone w warunkach szczególnych. Tymczasem także i przed rozpoczęciem służby wojskowej ubezpieczony zajmował stanowisko referendarza i magazyniera. Wymaga przy tym zauważenia, że prace wykonywane na ww. stanowiskach nigdy nie były kwalifikowane jako wykonywane w warunkach szczególnych w rozumieniu wykazów stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych, rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, który posiada co najmniej 15-letni okres pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ustawa w art. 32 ust. 4 odsyła do przepisów dotychczasowych, w tym do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 1983 r., okresami pracy są okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Katalog prac uznanych za wykonywane w szczególnych warunkach ma charakter zamknięty i wynika z wykazów A i B załączonych do tego rozporządzenia. Pracami w szczególnych warunkach są prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku. Wykaz prac w szczególnych warunkach ma charakter zamknięty, co oznacza, że prace, które nie zostały w nim wymienione nie mogą być uznane za prace w szczególnych warunkach. Wykładnia rozszerzające i analogiczna są w zakresie stosowania omawianych przepisów niedopuszczające, dlatego że mowa o świadczenia uprzywilejowanych, nie powszechnych.

Zasadnicza część apelacji sprowadza się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, w tym ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin z dnia 23.01.1968r. Tymczasem, właściwą podstawą do przeprowadzenia analizy rozstrzyganego zagadnienia, powinny być przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, będące przepisami dotychczasowymi w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy emerytalnej. To na ich podstawie powinien być oceniany każdy rodzaj pracy (a także konkretne stanowisko pracy) wykonywany przez ubezpieczonego, jako osobę ubiegającą się o prawo do rekompensaty, bez względu na to, kiedy praca ta była faktycznie wykonywana. Wynika to zresztą wprost z regulacji § 19 ust. 1 rozporządzenia, w myśl której przy ustalaniu okresów pracy, o których mowa w § 2, uwzględnia się również okresy takiej pracy (służby), wykonywane przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (to jest przed dniem 1 stycznia 1983 r. - § 21). Użycie w powołanym przepisie sformułowania "takiej pracy" odnoszonego do pracy, o której mowa w § 2, oznacza przy tym, że chodzi konkretnie o pracę w szczególnych warunkach, a więc pracę wymienioną w § 4-8a rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do tego rozporządzenia (§ 1 ust. 1), nie zaś o akceptację historycznego uprzywilejowania pewnych grup zawodowych, w tym kolejarzy. Powołana regulacja realizuje też obowiązującą w prawie ubezpieczeń społecznych zasadę, w myśl której ustalanie uprawnień emerytalnych następuje na podstawie przepisów obowiązujących w dacie zgłoszenia wniosku o świadczenie emerytalne, która doznaje wyjątku tylko wówczas, gdy wynika to z regulacji (przepisów) intertemporalnych nakazujących ocenę uprawnień emerytalnych według innego stanu prawnego (sprzed jego zmiany).

Taki wyjątek przewiduje zaś § 19 ust. 2 rozporządzenia, zgodnie z którym prace dotychczas zaliczone do pierwszej kategorii zatrudnienia w rozporządzeniu RM z 1979 r. uważa się za prace wykonywane w szczególnych warunkach, o których mowa w § 4. W myśl § 1 tego rozporządzenia, do pierwszej kategorii zatrudnienia były jednakże zaliczane wyłącznie prace wymienione w wykazie stanowiącym załącznik do tego aktu prawnego.

Na tym etapie analizy należy więc uznać, że za prace w szczególnych warunkach uprawniające do nabycia m. in. rekompensaty, mogą być uznane tylko prace wymienione w wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia RM z 1983 r. oraz prace wymienione w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia RM z 1979 r., bez względu na to, kiedy były wykonywane.

Ubezpieczony w okresie od 10.09.1973 r. do 5.01.1987 r. pozostawał zatrudniony na podstawie umowy o pracę na stanowisku „magazynier” oraz „referendarz”. Okoliczność zatrudnienie na kolei, wbrew przekonaniu apelującego, sama w sobie nie przesądza o uznaniu pracy ubezpieczonego za świadczoną w warunkach szczególnych. Apelujący motywów swego stanowiska upatruje w § 4 ust. 3 rozporządzenia RM z 1983 r. Ubezpieczony odczytuje jednak przepis w oderwaniu od brzmienia ust. 1 paragrafu 4, do którego treści odsyła ust. 3, mianowicie:

„1. Pracownik, który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki (…)”.

Z przepisu ust. 3 odczytywanego łącznie z ust. 1, wynika zatem jasno, że do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach, w których to okresach wykonywano prace wymienione w załączniku A, zalicza się także okresy zatrudnienia na kolei. Innymi słowy, uwzględnia się do pracy w warunkach szczególnych także okresy zatrudnienia na kolei, w trakcie których wykonywano ściśle określone prace, nie zaś wszystkie.

Interpretacja przepisów forsowana przez skarżącego doprowadziłaby do absurdu, kiedy to prace przykładowo przy remoncie parowozów na gorąco albo prace czyścicieli palenisk zostałyby zrównane ze stricte biurową pracą referendarza, czy pracą magazyniera (brak jakichkolwiek czynników ryzyka, które mogłyby w przyszłości spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się ponadto jednolite stanowisko, zgodnie z którym wyodrębnienie prac w szczególnych warunkach ma zasadniczo charakter branżowo-stanowiskowy. Usystematyzowanie prac o znacznej szkodliwości dla zdrowia i uciążliwości w oddzielnych działach oraz przypisanie poszczególnych stanowisk pracy do odrębnych gałęzi gospodarki nie jest bowiem przypadkowe, gdyż konkretne stanowisko jest narażone na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale gospodarki (branży) jest umiejscowione. Dlatego konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Za przyjęciem branżowo-stanowiskowego charakteru wyodrębnienia poszczególnych prac wykonywanych w szczególnych warunkach przemawia to, że w zależności od działu gospodarki (branży), w którym jest umiejscowione konkretne stanowisko (konkretny rodzaj pracy), jest ono narażone na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym. Jeśli więc prawodawca zdecydował o umieszczeniu określonego rodzaju pracy (stanowiska pracy) w wykazie prac wykonywanych w szczególnych warunkach, przypisując go do konkretnego działu gospodarki (przemysłu, branży), to okoliczność ta bez wątpienia świadczy o narażeniu tego rodzaju pracy właśnie w tym dziale gospodarki na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu większym niż w innych działach gospodarki. (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 maja 2011, III UK 174/10, LEX nr 901652; z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067; z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638; z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652).

Skarżący w żadnym fragmencie środka zaskarżenia nie wskazuje, które stanowisko winno być uznane za pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu wykazu stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Nie podejmuje próby zakwalifikowania prac wykonywanych przez ubezpieczonego pod określone stanowisko/stanowiska z ww. rozporządzenia. Tymczasem, przywołane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze odwołuje się do konkretnych prac, których wykonywanie było równoznaczne ze świadczeniem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Są to prace zakładowych służb kolejowych bezpośrednio związane z utrzymaniem ruchu pociągów, prace konduktorów wagonów sypialnych, prace przy remoncie parowozów na gorąco, prace czyścicieli palenisk, popielników i dymnic parowozowych. Paragraf 19 ust. 2 stanowi, iż prace dotychczas zaliczone do I kategorii zatrudnienia w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia (Dz. U. z 1979 r. Nr 13, poz. 86 i z 1981 r. Nr 32, poz. 186) uważa się za prace wykonywane w szczególnych warunkach, o których mowa w § 4. Zgodnie z przywołanym aktem prawnym z 1979 r. w wykazie prac zaliczonych do pierwszej kategorii zatrudnienia w odniesieniu do kolei znalazły się: remont parowozów na gorąco, czyściciele palenisk, popielników i dymnie parowozowych, transport załadunkowy oraz pracownicy załadunkowych służb kolejowych, zatrudnieni na stanowiskach bezpośrednio związanych z utrzymaniem ruchu kolejowego (dyżurny ruchu, nastawniczy, ustawiacz pociągów, kierownik pociągów, zwrotniczy, manewrowy oraz maszynista i jego pomocnik: parowozów, lokomotyw spalinowych, lokomotyw elektrycznych, przesuwnicy wagonów; wywrotniczy wagonów, palacz parowozów, kierowca drezyny motorowej). Na gruncie przepisów ustawy o emeryturach pomostowych niedopuszczalne jest akceptowanie fikcji prawnej, wynikającej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 maja 1979 r. w sprawie pierwszej kategorii zatrudnienia, pozwalającej na zaliczenie do pierwszej kategorii zatrudnienia wszystkich pracowników kolei.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, ubezpieczony choć był pracownikiem kolei, to nie zajmował żadnego ze stanowisk określonych w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. W rozporządzeniu z 1979 r. nie wskazano zatrudnienia w kolei na stanowisku magazyniera czy referendarza, jako pracy w warunkach szczególnych. Co więcej, dokumentacja pracownicza ubezpieczonego w ogóle nie potwierdza, by ubezpieczony wykonywał pracę w warunkach szczególnych w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych. Poza okresem zatrudnienia w (...) S. A., brak świadectw wykonywania pracy w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że prace wykonywane przez ubezpieczonego na stanowiskach magazyniera i referendarza w (...) nie znajdują się w wykazach stanowisk uznanych za wykonywane w warunkach szczególnych. Sam fakt zatrudnienia w (...) nie przesądza o uznaniu pracy za szczególną. W § 4 ust. 3 rozporządzenia z 1983 r. wskazano, że zatrudnienie na kolei może być uznane za szczególne tylko wtedy, gdy dotyczyło prac z wykazu A. Interpretacja przeciwna prowadziłaby do niedopuszczalnej wykładni rozszerzającej. Ubezpieczony nie wykazał, aby jego stanowiska pracy były tożsame z wymienionymi w załączniku do rozporządzenia, np. jako prace bezpośrednio związane z ruchem pociągów lub eksploatacją lokomotyw. W sprawie nie było więc potrzeby badania, czy okres studiów wyższych, przeszkolenia wojskowego lub urlopu bezpłatnego w związku z funkcją w (...) mogły zostać uznane za okresy równorzędne z zatrudnieniem. Nawet gdyby tak było, nie mogą one prowadzić do uznania pracy jako wykonywanej w warunkach szczególnych, bo taką pracą nie były.

Podsumowując, Sąd Apelacyjny przyjął, że ubezpieczony w toku postępowania sądowego nie wykazał, że w spornych okresach wykonywał stale i w pełnym wymiarze pracę w warunkach szczególnych. Na tej podstawie należy stwierdzić, że ubezpieczony nie wykazał warunku 15 lat stażu pracy w warunkach szczególnych. Brak spełnienia przesłanki 15 lat pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze, zgodnie z wykazami stanowisk określonymi w rozporządzeniu RM z dnia 7 lutego 1983 r., skutkował brakiem prawa do rekompensaty, niezależnie od faktu wcześniejszego zatrudnienia na kolei czy pełnienia funkcji społecznych.” Zatem ubezpieczony nie spełnił jednej z materialnych przesłanek przyznania mu prawa do rekompensaty.

W tym stanie sprawy apelacja jako niezasadna podlegała oddaleniu na mocy art. 385 k.p.c.

Sędzia Jolanta Hawryszko